Het bijenvolk in de winter: samen warm blijven tot het voorjaar

Op een koude winterdag lijkt de bijenstal verlaten. Geen gezoem tussen de bloemen, geen bijen die met volle stuifmeelbroekjes thuiskomen. Alleen een rij stille kasten, soms bedekt met rijp of een dun laagje sneeuw.

Maar achter die houten wanden leeft een hele gemeenschap. Duizenden bijen zitten dicht bij elkaar en doen iets bijzonders: samen de winter overleven.

Wat gebeurt er in die donkere kast? Slapen bijen maandenlang? En hoe blijven zulke kleine dieren warm wanneer het buiten vriest?

Geen winterslaap, maar samenwerken

Honingbijen houden geen winterslaap. Ze blijven ook in de winter actief, al gebeurt dat op een veel lager tempo dan in de zomer. Hun belangrijkste taken zijn nu warmte vasthouden, voedsel opnemen en het volk in leven houden.

Zodra het kouder wordt, kruipen de bijen bij elkaar in een wintertros. Die tros bevindt zich tussen de raten, met de koningin ergens in het beschermde binnenste. Het is geen stilstaande bal: de bijen bewegen en passen hun gedrag aan de omstandigheden aan.

Het grote verschil met veel andere insecten is dat honingbijen als volk overwinteren. Hun kracht zit in de samenwerking. Een losse honingbij kan in de kou snel verkleumen; samen kunnen ze de winter doorstaan.

Hun eigen verwarming

Een bijenkast heeft geen kachel. De warmte komt van de bijen zelf.

Door hun vliegspieren te activeren zonder op te vliegen, produceren ze warmte. De dicht opeengepakte bijen helpen die warmte vast te houden. Zo ontstaat midden in een koude kast een beschutte, warme plek.

Daarbij verwarmen de bijen vooral zichzelf en hun tros. De hele kast hoeft geen aangename kamertemperatuur te krijgen. Buiten de tros kan het behoorlijk koud zijn.

Wanneer de temperatuur daalt, verandert de vorm en dichtheid van de tros. Bij verdere afkoeling kunnen de bijen hun warmteproductie opvoeren. Het is een samenspel van isoleren en verwarmen, afgestemd op wat het volk nodig heeft.

Winterbijen: de brug naar een nieuw seizoen

De bijen die de winter overleven, zijn voor een belangrijk deel andere bijen dan de werksters die in de vroege zomer rondvliegen.

Zomerbijen leven doorgaans enkele weken. Ze verzorgen larven, bouwen raten en vliegen af en aan met nectar, stuifmeel en water. Dat intensieve leven vraagt veel van hun lichaam.

Winterbijen kunnen meerdere maanden leven. Ze beschikken over grotere lichaamsreserves en vormen de verbinding tussen het oude en het nieuwe bijenjaar. Zij moeten lang genoeg gezond blijven om na de winter de eerste nieuwe generatie groot te brengen.

Daarom begint een goede overwintering al vóór de eerste nachtvorst. Een volk heeft voldoende gezonde, langlevende winterbijen nodig. Wanneer ziekte, virussen of een zware varroabelasting die generatie aantasten, kan het volk tijdens de winter steeds kleiner worden. Daarmee neemt ook het vermogen af om voldoende warmte vast te houden.

Honing is hun winterbrandstof

Warmte maken kost energie. Die energie halen de bijen uit hun voedselvoorraad.

De honing die tijdens het bloeiseizoen in de raten is opgeslagen, krijgt in de winter een heel directe betekenis: het is de brandstof waarop het volk verder leeft. Iedere keer dat bijen warmte produceren, verbruiken ze een beetje van die voorraad.

Bij Imkerij Het Honingatelier laten we onze bijenvolken overwinteren op hun eigen honing. We laten daarvoor voldoende voorraad achter. Wat in de zomer is verzameld, helpt het volk door de maanden waarin er buiten weinig te halen valt.

De winter herinnert ons daarmee aan iets eenvoudigs: honing is voor de bijen in de eerste plaats hun eigen voedsel.

Zitten ze echt zes maanden in het donker?

Dat lijkt misschien zo, maar het winterleven is minder strak afgebakend.

Bijen zitten niet vanaf een vaste herfstdag tot een vaste lentedag onafgebroken binnen. Op zachte dagen kunnen ze ook in de herfst en winter naar buiten komen. Temperatuur, wind, zon en de toestand van het volk bepalen hoeveel activiteit je ziet.

Bovendien is een donkere woning voor honingbijen heel normaal. Ook midden in de zomer is het tussen de raten donker. Een natuurlijke nestholte in een boom heeft immers ook geen ramen.

Bijen vinden hun weg met onder andere geur, tast en trillingen. Ze hebben geen daglicht nodig om elkaar te vinden of hun werk binnen het nest te doen.

De winter is voor hen dus geen eindeloos verblijf in een vreemde, donkere ruimte. Het is een rustige periode in de woning waarin ze ook de rest van het jaar leven.

Even naar buiten op een zachte dag

Tijdens een geschikte winterdag kun je plotseling bijen voor de kast zien vliegen. Soms zijn het er maar een paar, soms komt er ineens veel beweging.

Een deel van die vluchten bestaat uit reinigingsvluchten. Bijen ontlasten zich normaal gesproken buiten hun nest. Wanneer ze door kou langere tijd binnen moeten blijven, bewaren ze hun ontlasting totdat het weer een vlucht toelaat.

Zo’n korte uitvlucht is iets heel anders dan een zomerse zoektocht langs bloeiende velden. Even naar buiten, de behoefte doen en weer terug naar de beschutting van het volk.

Voor de imker is dat een mooi gezicht: na dagen van stilte laat het volk zich weer even zien.

En wat doet de koningin?

Ook de koningin past haar activiteit aan het seizoen aan.

In de aanloop naar de winter neemt de eileg meestal af. Er kan een periode ontstaan waarin er helemaal geen broed aanwezig is. Dat geeft het volk rust: er hoeven dan geen larven te worden gevoerd en geen broednest warm te worden gehouden.

Maar ieder jaar verloopt anders. Bij zacht weer kunnen volken langer doorgaan met broeden of eerder opnieuw beginnen. Een broedpauze is dus geen vast gegeven. Juist extra broedzorg tijdens de winter vraagt meer van de winterbijen.

Terwijl wij buiten nog winter zien, kan binnen in de kast de voorbereiding op het voorjaar al begonnen zijn.

De imker leert vooral geduld

In de zomer kan een imker veel zien: binnenkomend stuifmeel, groeiende volken en volle honingramen. De winter vraagt een andere manier van kijken.

Dan draait het om rust, oplettendheid en vertrouwen in de voorbereiding. Staat de kast stevig? Is de vliegopening vrij? Zijn er aanwijzingen dat de voedselvoorraad aandacht nodig heeft?

De verleiding om even onder het deksel te kijken is begrijpelijk. Toch moet iedere verstoring een reden hebben. Het volk werkt aan een zorgvuldig evenwicht tussen warmte en energieverbruik.

Goede zorg betekent soms ingrijpen. Maar vaak betekent het ook: de bijen hun werk laten doen.

Het voorjaar begint bij de winterbij

Wanneer de eerste bloemen opengaan, wordt zichtbaar wat zich al die tijd achter de kastwand heeft afgespeeld.

De winterbijen hebben het volk gedragen. Ze hebben warmte gemaakt, voedsel gedeeld, de koningin beschermd en de eerste jonge bijen verzorgd. Langzaam neemt een nieuwe generatie hun taken over.

Daarna verschijnen de eerste stuifmeelbroekjes weer bij de vliegopening. Er klinkt opnieuw gezoem voor de kasten. De stille bijenstal komt tot leven.

Al was dat leven er natuurlijk de hele tijd al.

Want achter de stilte van een winterse bijenkast schuilt geen stilstand, maar de gezamenlijke kracht van duizenden bijen — op weg naar een nieuw voorjaar.